Recepturowe wyzwanie: Eliksir Króla Danii

Zakopana w wiekowej, farmaceutycznej literaturze próbuję dowiedzieć się jak najwięcej o dawnym leku recepturowym, który urósł do rangi legendy.

Jako jeden z niewielu farmaceutyków, doczekał się na swój temat pochlebnych pieśni, w których przedstawiany jest jako panaceum na wszelkie dolegliwości, łącznie ze strachem.  [Odsłuch: Krople Króla Danii- Bulat OkudżawaKrople Króla Danii -Izabela Szafrańska i Paweł SokołowskiKrople Króla Duńskiego -Sława PrzybylskaKrople Króla Duńskiego -Marian Opania]

W praktyce jest to świetny specyfik ułatwiający odkrztuszanie, poprawiający trawienie, odświeżający oddech i pozostawiający przyjemny, słodki smak w ustach.

Ma też w sobie coś z magii. Podczas wielu moich prób odtworzenia dawnych receptur, eliksiry z różnych doświadczeń wielokrotnie zmieniał barwy. W ciągu miesiąca przechodziły z koloru brązowego na brąz z żółto-neonową poświatą,  a następnie zaskakiwały soczystą zielenią, by stać się na powrót brązową cieczą, ale tym razem klarowną.

Im więcej dowiadywałam się o Eliksirze Króla Danii, tym większą stawał się dla mnie tajemnicą. Niepodważalnych informacji o tym preparacie, robiło się coraz mniej. Natomiast wzrastała liczba subiektywnych opinii znajomych farmaceutów.

Obecnie przychylam się do stwierdzenia, że nie ma jednej sztywnej reguły sporządzania tego eliksiru. Wszystkie recepty sprzed wieków wykonywane były z najszerzej dostępnych w danym czasie postaci surowców i wedle aktualnej wiedzy, aptekarskiej sztuki, czyli z zachowaniem uznanych w farmacji reguł, z uwzględnieniem doświadczenia, umiejętności technicznych oraz personalnych.

Przy wykonywaniu legendarnego Eliksiru Króla Danii trzeba się wykazać cierpliwością. Procedura trwa 10 dni. Wyciąg lukrecjowy suchy rozpuszcza się w wodzie, dodaje wody amoniakalnej i czeka dwa dni w celu ustabilizowania się mieszaniny. Po tym czasie olejek eteryczny anyżowy i koprowy należy rozpuścić w etanolu i zmieszać z fazą sprzed dwóch dni. Dopiero po ośmiu dniach całość można przesączyć. Eliksir działa wykrztuśnie i dawniej był tak sławny, że polecano go na każdego typu choroby dróg oddechowych. Wkrótce na blogu proszynskamagda.com jak zastąpić suchy ekstrakt lukrecjowy. #eliksir #króladanii #elixir #liquiritiae #elixirpectoraleregisDaniae #elixirglycyrrhizae #elixirs #receptura #całkiemlubięchwasty

A post shared by Całkiem Lubię Chwasty (@calkiemlubiechwasty) on

Eliksir jako oficjalny lek.

Eliksiry wprowadzili do lecznictwa arabscy chemicy, poszukujący środka na wszystkie choroby, który zapewniłby wieczną młodość. Nazwa tej postaci leku również wywodzi się z języka arabskiego, w którym ,, el-iksir”, ,,el-eksir” oznacza kamień filozoficzny.

Alkohol, wino, wyciągi roślinne oraz cukier- to sekretne składniki eliksirów, którym przypisywano wręcz fantastyczne właściwości. Odnośnie pięknych nazw i cudownemu wpływowi przypomnę, że sam spirytus w owych czasach tytułowany był wodą życia (aqua vitae). Aktualnie również potwierdzają się właściwości podobnych mieszanek. Zagłuszenie bólu i wzrost energii to objawy, które towarzyszą wypiciu paru drinków.

Przypuszczam, że barowe trunki od leczniczych eliksirów, które można było nabyć w aptekach, różnią się dawką potrzebną do wywarcia efektu farmakologicznego. Na własnym przykładzie mogę zagwarantować, że w przypadku Eliksiru Króla Danii, wystarczy zażyć jedynie parę kropel by pozbyć się chrypki, odświeżyć oddech i ułatwić trawienie oraz odkrztuszanie.

Obecnie eliksiry w farmacji oznaczają wodno-alkoholowe roztwory sacharozy, znaczy zwykłego cukru lub alkoholi wielowodorotlenowych, jak np.gliceryna, sorbitol. Stężenie sacharozy lub alkoholi wielowodorotlenowych jest mniejsze niż w syropach, czyli wagowo nie przekracza 64%. Natomiast etanol znajduje się w ilości od 15 do 50%. Eliksiry z reguły zawierają olejki eteryczne, które wzmagają działanie substancji czynnych. Często pełnią również funkcje środków konserwujących oraz poprawiają smak i zapach specyfików.

Maszynopis Kornela Piotrowskiego z 1960 r. – ,, Co technik apteczny wiedzieć powinien”

W teraźniejszej recepturze aptecznej nie wykonuje się już tej postaci leku. O Kroplach króla duńskiego, jako o preparacie farmakopealnym z grupy eliksirów, najwięcej informacji można znaleźć w literaturze medycznej starszej niż z lat 80-tych ubiegłego wieku.

„Vademecum fitoterapii” -Zbigniew Połomski, Warszawa 1980 r.

Ruchomy czas przyrządzania.

Poszczególne receptury Kropli Króla Duńskiego różnią się od siebie między innymi czasem wykonania. W niektórych przypadkach z realizacją takiej recepty uporamy się w parę minut, a kierując się innymi, sporządzanie może nam zająć nawet dziesięć dni.

  1. Dziesięciodniową procedurę przyrządzania znajdziemy w „Year-Book of Pharmacy”, gdzie przy realizacji 1-wersji eliksiru należy wyciąg lukrecjowy rozpuścić w wodzie koprowej, dodać wodę amoniakalną i odstawić na 36-godzin.
  2. Następnie dodać roztwór olejku eterycznego anyżowego w etanolu, dobrze wstrząsnąć i pozostawić na 8-dni.
  3. Kolejnym krokiem jest zdekantowanie przejrzystej cieczy znad osadu i przefiltrowanie w lejku pod przykryciem, żeby uniknąć straty amoniaku.

Składniki 1-wersji: 

  • Wyciąg lukrecjowy – 30,0 g
  • woda koprowa – 90,0 g
  • woda amoniakalna – 5,0 g
  • olejek anyżowy – 1,0 g
  • etanol 90% – uzupełnić do 150,0 g masy całego leku

2-wersja eliksiru według „Year-Book of Pharmacy” jest o wiele mniej wymagająca czasowo. Wystarczy poniższe składniki zmieszać ze sobą i zostawić na jakiś czas w temperaturze około 20°C, a następnie przefiltrować.

Na 2-wersję składają się:

  • Wyciąg lukrecjowy – 30,0 g
  • woda koprowa – 90,0 g
  • Krople anyżowe – 30,0 g

Skład tej wersji wydaje się być krótszy, jednak zawiera te same substancje, co wersja poprzednia. Kryją się w „Kroplach anyżowych”, preparacie galenowym, który według FP III z roku 1954 składa się: z 1-części olejku anyżowego,  24-części 95% etanolu oraz 5-części 10% wody amoniakalnej.

 

Praktykowałam czasowo bardziej wymagającą wersję i oto mój sposób postępowania oraz obserwacje zmian kolorów i konsystencji.
  1. I Faza, gdy brąz przechodzi w neonowo-żółty brąz:
    1. wyciąg lukrecjowy rozpuścić w wodzie,
    2. dodać wody amoniakalnej
    3. pozostawić na dwa dni w celu ustabilizowania się mieszaniny.
  2. II Faza, gdy neonowo-żółty brąz przechodzi w zieleń:
    1. olejek anyżowy i olejek koprowy rozpuścić w etanolu
    2. całość dodać do Fazy I i pozostawić na 8 dni w celu wysycenia eliksiru olejkami eterycznymi i wytrącenia się substancji balastowych.
  3. III Faza, gdy zielony i mętny eliksir przemienił się w ciemnobrunatną, przezroczystą ciecz: 
    1. eliksir przesączyć i rozlać do butelek.
  4. IV Faza zachodzi po około miesiącu i przy dostępie powietrza. Eliksir przybiera postać opisaną w Farmakopei, czyli barwę brunatną oraz staje się klarowny.

Dawkuję: 20-30 kropli 3x dziennie, najsmaczniej w kieliszku wody. Ze względu na zawartość amoniaku, odradza się podawanie kropli osobom chorym na cukrzycę. 

„Technika przyrządzania leków”- Zenon Olszewski, Warszawa 1956 r.

Różnice w składnikach.

W większości receptur Eliksiru Piersiowego, bo tak też nazywano Krople Króla Duńskiego, spotykamy się z użyciem wyciągu lukrecjowego suchego. Jednak są wyjątki. Według „Hagers Handbuch” należy użyć soku oczyszczonego z lukrecji.

W przepisach stosuje się również aromatyczną wodę koprową (Aqua Foeniculi) zamiennie z wodą oczyszczoną z dodatkiem olejku eterycznego koprowego (Oleum Foeniculi).

 O nazwach.

Eliksir Króla Danii – już samo brzmienie sprawia, że jest to wyjątkowy specyfik. Obecnie nie ma żadnego źródła, które mogłoby wyjaśnić przyczynę nadania tej konkretnej nazwy preparatowi. Wiadomo, że Elixir pectorale Regis Daniae figuruje w duńskiej farmakopei od 1772 r. [9] i raczej nie można wiązać eliksiru z lekarzem chwilowo zasiadającym na duńskim tronie akurat w czasie bliskim do wydania farmakopei.

Krople Króla Duńskiego posiadają wiele synonimowych nazw: Elixir e Succo Liquiritiae, Elix. pectorale, Elixir Regis Daniae, Elixir Ringelmanni, Brustelixir,  Elixir pectoral du roi de Danemark, Pectoral Elixir, Elixir Ringelmanni, Elixir Glycyrrhizae

Bywa również nazywany Eliksirem Piersiowym, Kroplami Piersiowymi, Eliksirem Lukrecjowym, Elixir ax extracto glucurrhizae.


Bibliografia:

  1. „Technika przyrządzania leków”- Prof. dr Zenon Olszewski, Warszawa 1980,
  2.  „Farmacja stosowana. Podręcznik dla studentów farmacji.”  – Redakcja: Stanisław Janicki, Adolf Fiebig, Małgorzata Sznitowska
  3.  ,, Co technik apteczny wiedzieć powinien” – Kornel Piotrowski, 1960 r.
  4. „Technika przyrządzania leków”- Zenon Olszewski, Warszawa 1980 r.
  5.  „Vademecum fitoterapii” -Zbigniew Połomski, Warszawa 1980 r.
  6.  „Zarys technologii postaci leku” -Leszek Krówczyński, Warszawa 1974 r.
  7.  „Farmakognozja” -Jan Muszyński, Warszawa 1957 r.
  8.  Farmakopea Polska III 1954 r. – str. 575 monografia szczegółowa – Spiritus Ammonii anisatus
  9.  [9] –  System der neueren Chirurgie : zum öffentlichen und Privatgebrauche, Band 1

Wpisy w podobnej tematyce

No Comments

Leave a Reply